Skip to Main Content
It looks like you're using Internet Explorer 11 or older. This website works best with modern browsers such as the latest versions of Chrome, Firefox, Safari, and Edge. If you continue with this browser, you may see unexpected results.

Rannsóknir og kennsla

Vika opins aðgangs

Háskólinn í Reykjavík tekur þátt í árlegri viku opins aðgangs (Open Access Week) sem er dagana 25. - 31. október 2021.  Þemað í ár er "It Matters How We Open Knowledge: Building Stuctural Equity" eða ,,Það skiptir máli hvernig við veitum aðgang að þekkingu: Byggjum upp sanngjarnt kerfi".

Í tilefni þess munu háskólabókasöfnin gefa út hlaðvörp þar sem fræðafólk og upplýsingafræðingar fjalla um opinn aðgang frá ýmsum sjónarhornum og munu birta greinar um stöðuna hér á landi. 

Á vefnum openaccess.is er hægt að fylgjast með því er varðar opinn aðgang á Íslandi og þar verða birtir tenglar í hlapvörpin og greinarnar.  

Eins og staðan í heiminum í dag er aðgangur að þekkingu að miklu leyti háður fjármangi og ríkari þjóðir hafa betri aðgang en þær sem fátækari eru. Þemað í ár dregur athyglina að þessu.

Á þessum fordæmalaus tímum kemur bersýnilega í ljós hve nauðsynlegt er að hafa óheftan aðgang að þekkingu til leysa þau gríðarstóru vandmál sem við heiminum blasa.

Mörg útgáfufyrirtæki hafa opnað tímabundið fyrir aðgengi að rannsóknaniðurstöðum sem birtast í tímaritum á þeirra vegum. En þegar búið verður að finna bóluefni gegn veirunni miklu á að skella í lás aftur. Opinn aðgangur er öflugt tæki til að byggja upp sanngjarnara kerfi til að miðla þekkingu. Endurhugsun á rannsóknarstarfi þar sem allt er opið og aðgengilegt er tækifæri til að reisa grunn sem er í grundvallaratriðum sanngjarnari en nú er.

Vika um opinn aðgang er samstarfsverkefni háskólabókasafna á Íslandi en verkefnið er hluti af alþjóðlegri vitundarvakningu um fjármögnun og birtingu rannsókna.


Jack E. James, prófessor við sálfræðideild HR, hefur rannsakað opinn aðgang undanfarin ár, en vegna kvaða útgefenda eru rannsóknir hans gjarnan læstar kollegum hans og almennum borgurum sem ekki kaupa sérstaklega aðgang. Rannsóknin fór þó fram innan háskólasamfélags sem er á fjárlögum ríkisins við að auka þekkingu samfélagsins alls. Þetta veldur mörgum innan háskólasamfélaga heimsins miklu hugarangri enda er fyrirkomulag birtinga rannsókna almennt talið galið fyrirkomulag í dag.

En til er fólk sem gengur lengra en að hafa áhyggjur og gerir gott betur með því að sýna fram á ósanngirni stöðunnar með einhverskonar gjörningi. Dæmi um slíka manneskju er Alexandra Elbakyan sem heldur úti einu mest notaða gagnasafni í heimi, Sci-Hub sem kemur einmitt mikið við sögu í rannsókn Jack James þar sem hann fjallar m.a. um þá siðferðilegu togstreitu sem á sér stað við að nota aðgang að því gríðarlega magni af rannsóknum sem veitt er inn á Sci-Hub daglega og hefur þannig ómæld og ómetin áhrif á framgang vísinda um heim allan:

„Assuming, then, that the centuries-old ideal of maximizing access to scientific knowledge is in the public interest, the principle of fairness provides justification for consumers of scientific knowledge to consider the current state of academic publishing and to take stock of implied moral imperatives. Only then is each individual ethically equipped to decide what action, if any, is required to challenge current barriers to access. Some, even while believing that copyright transfer and access paywalls are unethical, may conclude that use of pirate OA, with its attendant contestable legality and morality, is not justified. Others, however, may take the opposite view, concluding that use of pirate OA is not merely justifiable as a form of civil disobedience but a moral imperative. In that instance, the act of civil disobedience is not aimed at breaching cyber security law or copyright law per se. Rather, electronic civil disobedience in that instance is an act of protest against perceived unfairness in current publishing arrangements that permit (indeed, encourage) transfer of copyright of public scientific knowledge to be monetized for profit.“

James, J. E. (2020). Pirate open access as electronic civil disobedience: Is it ethical to breach the paywalls of monetized academic publishing? Journal of the Association for Information Science and Technology, 1-5. https://doi.org/10.1002/asi.24351

Heimildamynd um opinn aðgang: Paywall - The Business of Scholarship. Jason Schmitt, framleiðandi og leikstjóri myndarinnar er prófessor við Clackson University í Potsdam, NY.